2026 ÖABT Özel Eğitim

UYGULAMALI DAVRANIŞ ANALİZİ (UDA): DAVRANIŞ DEĞİŞTİRMEDE BİLİMSEL MÜKEMMELLİK

Uygulamalı Davranış Analizi (Applied Behavior Analysis - ABA), sosyal açıdan önemli davranışları değiştirmek için öğrenme ilkelerini sistemli bir şekilde uygulayan ve bu değişikliklerin nedenlerini bilimsel olarak kanıtlayan bir disiplindir. Atp Özel Eğitim olarak biz, davranışın sadece bir "sonuç" değil, bir "iletişim biçimi" olduğuna inanıyoruz. ÖABT adayları için UDA, sınavda %8'lik bir ağırlığa sahip olsa da, aslında tüm özel eğitim pratiklerinin kalbidir.

UDA’nın Yedi Temel Özelliği (Baer, Wolf ve Risley)

Bir müdahalenin UDA sayılabilmesi için yedi temel boyuta sahip olması gerekir. ÖABT'de bu boyutlar sıkça sorulur:

1. Uygulamalı (Applied): Toplumsal açıdan önemli davranışlara odaklanır.

2. Davranışsal (Behavioral): Ölçülebilir ve gözlenebilir davranışlarla ilgilenir.

3. Analitik (Analytic): Davranışın kontrolünü deneysel olarak kanıtlar.

4. Teknolojik (Technological): Uygulama, başkaları tarafından tekrarlanabilecek kadar açık yazılır.

5. Kavramsal Sistematik (Conceptually Systematic): Davranış ilkelerine dayalıdır.

6. Etkili (Effective): Pratik sonuçlar üretir.

7. Genellenebilir (Generality): Davranış farklı ortamlarda ve zamanlarda devam eder.

Davranışın İşlevleri: Neden Yapıyor?

Davranış değiştirme sürecine girmeden önce, davranışın nedenini anlamak (İşlevsel Değerlendirme) şarttır. Bir çocuk problem davranışı dört ana nedenden biri için sergiler:

• İlgi Elde Etme: Yetişkinin veya akranın dikkatini çekmek.

• Kaçma/Kaçınma: Zor bir görevden veya istenmeyen bir durumdan uzaklaşmak.

• Nesne/Etkinlik Elde Etme: İstediği bir oyuncağa veya yiyeceğe ulaşmak.

• Duyusal (Otomatik) Pekiştirme: Davranışın kendisinden haz almak (sallanma, parmak emme vb.).

Pekiştirme ve Ceza Süreçleri: Davranışı Şekillendirme

ÖABT adaylarının en çok karıştırdığı bölüm olan pekiştirme tarifeleri ve türleri, Atp Özel Eğitim müfredatında hassasiyetle uygulanır:

Olumlu ve Olumsuz Pekiştirme

• Olumlu Pekiştirme: Davranış sonrası ortama hoşa giden bir uyaranın eklenmesi (Aferin demek, jeton vermek).

• Olumsuz Pekiştirme: Davranış sonrası ortamdan rahatsız edici bir uyaranın çıkarılması (Ödevini bitiren çocuğun sebze yeme zorunluluğunun kalkması). Not: Olumsuz pekiştirme bir ceza değildir, davranışın sıklığını artırır.

Pekiştirme Tarifeleri

• Sürekli Pekiştirme: Yeni bir beceri öğretilirken kullanılır.

• Aralıklı Pekiştirme: Öğrenilen becerinin kalıcılığını sağlamak için kullanılır. (Sabit oranlı, değişken oranlı, sabit aralıklı, değişken aralıklı).

Yeni Davranış Kazandırma Teknikleri

Bir çocukta hiç olmayan bir davranışı nasıl geliştiririz? İşte UDA'nın mucizevi teknikleri:

1. Şekil Verme (Shaping): Hedef davranışa adım adım yaklaşan tepkilerin pekiştirilmesi.

2. Zincirleme (Chaining): Karmaşık bir becerinin (el yıkama gibi) analiz edilerek (Beceri Analizi) sırayla öğretilmesi.

   • İleriye Zincirleme: İlk adımdan başlanır.

   • Geriye Zincirleme: Son adımdan başlanır (Çocuğun başarı hissini tatması için etkilidir).

3. İpucu ve İpucunun Silikleştirilmesi: Fiziksel yardım, model olma veya sözel ipuçlarının zamanla çekilmesi.

Problem Davranışları Azaltma Yöntemleri

Atp Özel Eğitim olarak ceza yerine "Ayrımlı Pekiştirme" yöntemlerini öncelikliyoruz:

• Diğer Davranışların Ayrımlı Pekiştirilmesi (DDAP): Problem davranış dışındaki tüm davranışların pekiştirilmesi.

• Alternatif Davranışların Ayrımlı Pekiştirilmesi (ADAP): Problem davranışın yerine geçecek olumlu bir davranışın öğretilmesi.

• Uyumsuz Davranışların Ayrımlı Pekiştirilmesi (UDAP): Problem davranışla aynı anda yapılması imkansız olan bir davranışın pekiştirilmesi (Ellerini ısıran çocuğa elleriyle alkış yapmayı öğretmek).

Veri Toplama ve Grafik Çizimi

Bilimsel dayanaklılık için veri toplamak şarttır.

• Olay Kaydı: Davranışın kaç kez yapıldığı.

• Süre Kaydı: Davranışın ne kadar sürdüğü.

• Zaman Aralığı Kaydı: Belirli zaman dilimlerinde davranışın olup olmadığı.

---

Atp Özel Eğitim’in UDA Uygulama Farkı

Biz sadece sınıf içinde "Dönüştürülebilir Sembol Sistemi" (Jeton Ekonomisi) uygulamıyoruz; aynı zamanda ailelere "Evde Davranış Yönetimi" eğitimleri vererek okul ve ev arasındaki tutarlılığı sağlıyoruz. Kurumumuzda her öğrencinin "Davranış Müdahale Planı" (DMP) veri odaklı güncellenir.

2026 ÖABT Özel Eğitim

DİL VE KONUŞMA GÜÇLÜĞÜ: İLETİŞİMİN ÖNÜNDEKİ ENGELLERİ BİLİMSEL YÖNTEMLERLE AŞMAK

İletişim, bilginin bir göndericiden bir alıcıya aktarılması sürecidir. Dil, bu süreçte kullanılan kurallar sistemidir (kodlama); konuşma ise bu sistemin fiziksel olarak seslendirilmesidir. Atp Özel Eğitim olarak biz, sadece "konuşamayan" değil, "kendini ifade etmekte zorlanan" her bireyin iletişim hakkını savunuyoruz. ÖABT Özel Eğitim sınavında %5 ağırlığa sahip olan bu konu, dilin morfolojik, semantik ve pragmatik yapısını bilmeyi gerektiren oldukça teknik bir alandır.

Dil ve Konuşma Bozukluklarının Sınıflandırılması

ÖABT adayları için bu bozuklukları doğru kategorize etmek, sınav sorularını çözmenin anahtarıdır.

1. Konuşma Bozuklukları (Sesletim ve Akıcılık)

Konuşma bozuklukları, seslerin üretimi, hızı ve ritmi ile ilgilidir:

• Artikülasyon (Sesletim) Bozukluğu: Kişinin konuşma seslerini (r, s, l gibi) hatalı üretmesidir. "Araba" yerine "Ayaba" denmesi bir artikülasyon sorunudur.

• Fonolojik Bozukluk: Bireyin sesleri üretebilmesine rağmen, dilin ses sistemini ve kurallarını kavrayamamasıdır. Seslerin yerini değiştirme veya düşürme sıktır.

• Akıcılık Bozuklukları (Kekemelik ve Hızlı-Bozuk Konuşma): Konuşmanın ritminde, hızında ve akışında meydana gelen kesintilerdir.

• Ses Bozuklukları: Sesin perdesi, şiddeti veya kalitesindeki (boğukluk, hırıltı) anormalliklerdir.

2. Dil Bozuklukları (Anlama ve İfade Etme)

Dil bozuklukları, mesajın içeriği ve kurallarıyla ilgilidir:

• Gecikmiş Dil ve Konuşma: Çocuğun dil gelişim basamaklarının (babıldama, tek sözcük, cümle kurma) yaşıtlarından belirgin şekilde geride olmasıdır.

• Özgül Dil Bozukluğu (ÖDB): İşitme kaybı, zeka geriliği veya nörolojik bir sorun olmaksızın sadece dil becerilerinde görülen güçlüklerdir.

• Afazi: Beyindeki dil merkezlerinin hasar görmesi sonucu oluşan dil kaybıdır (Genellikle yetişkinlerde inme sonrası görülse de çocukluk çağı afazileri de mevcuttur).

Dilin Bileşenleri: ÖABT'nin Vazgeçilmez Teknik Bilgileri

Bir özel eğitim öğretmeni, müdahale planı hazırlarken dilin şu beş bileşenini analiz etmelidir:

1. Fonoloji (Ses Bilgisi): Dilin ses birimlerini incelemek.

2. Morfoloji (Biçim Bilgisi): Ekler ve kelime yapısı (Örn: "Gel-iyor-um").

3. Sentaks (Söz Dizimi): Cümle kurma kuralları.

4. Semantik (Anlam Bilgisi): Kelime dağarcığı ve kavram bilgisi.

5. Pragmatik (Kullanım Bilgisi): Dilin sosyal bağlamda kullanımı (Sıra bekleme, göz teması, şaka anlama).

Atp Özel Eğitim’de Terapi Yaklaşımları ve Müdahale Stratejileri

Dil ve konuşma güçlüğü yaşayan bireylerde "bekle ve gör" yaklaşımı büyük bir hatadır. Kurumumuzda uygulanan bilimsel yöntemler şunlardır:

Alternatif ve Destekleyici İletişim Sistemleri (ADİS)

Konuşma becerisi henüz gelişmemiş veya kalıcı olarak sınırlı olan bireyler için:

• PECS (Picture Exchange Communication System): Resim değiş tokuşuna dayalı sistem.

• İşaret Dili ve Doğal İşaretler.

• Konuşma Üreten Cihazlar (VOCA): Tabletlere yüklenen özel yazılımlar sayesinde çocuğun resimlere basarak sesli iletişim kurması.

Doğal Dil Öğretim Stratejileri

Atp Özel Eğitim olarak eğitimin çocuğun doğal ortamında sürmesini önemsiyoruz:

• Model Olma: Çocuğun söylediğini doğru şekilde tekrar etme.

• Genişletme: Çocuk "Top" dediğinde, "Evet, büyük kırmızı top" diyerek cümleyi zenginleştirme.

• Fırsat Öğretimi: Çocuğun ulaşamayacağı bir yere sevdiği oyuncağı koyarak onu istekte bulunmaya (iletişim başlatmaya) teşvik etme.

Dil ve Konuşma Güçlüğü Olan Çocukların Okul Başarısı

Dil bozuklukları, ileride Özgül Öğrenme Güçlüğü (Disleksi) riskini de beraberinde getirir. Çünkü okuma-yazma süreci aslında seslerin görsel sembollere dönüştürülmesidir. Atp Özel Eğitim uzmanları, okul öncesi dönemdeki fonolojik farkındalık eğitiminin, ilkokuldaki akademik başarının %70’ini garanti ettiğini belirtmektedir.

Atp Özel Eğitim’in Farkı: Multidisipliner Bakış

Bizim için bir "kekemelik" sadece konuşma terapisi değildir; aynı zamanda özgüven yönetimi ve kaygı terapisidir. Dil ve konuşma terapistlerimiz, özel eğitim öğretmenlerimiz ve psikologlarımızla koordineli çalışarak bireyin sadece konuşmasını değil, "sosyal kabulünü" de hedefliyoruz.

SEO ve Anahtar Kelime Stratejisi

• Odak Kelime: Dil ve Konuşma Güçlüğü Eğitimi

• LSI Anahtar Kelimeler: Kekemelik terapisi teknikleri, gecikmiş konuşma belirtileri, artikülasyon bozukluğu egzersizleri, ÖABT özel eğitim dil ve konuşma notları, Atp Özel Eğitim konuşma terapisi, PECS yöntemi nedir.